Te doen in Noord-Holland: van wad tot duin, in tien categorieën

1. Dieren en natuurbeleving

De Waddenzee is werelderfgoed en het belangrijkste getijdengebied van Europa, met gewone en grijze zeehonden op de zandplaten. Ecomare op Texel is de oudste zeehondenopvang van Europa; vanuit Oudeschild en Den Helder varen kotters naar de platen waar de wilde kolonies bij laagwater liggen.

Het grootste Waddeneiland: dertig kilometer strand, zeven dorpen, een nationaal park en meer schapen dan mensen. De veerboot doet er twintig minuten over en zet je in een ander tempo af.

Wisenten in Zuid-Kennemerland

Op een paar minuten van Haarlem ligt het Kraansvlak, waar de Europese bizon met succes is geherintroduceerd. Het Wisentpad loopt van 1 september tot 1 maart dwars door het leefgebied; in het broedseizoen bekijk je de kudde vanaf het uitkijkplatform bij de drinkpoel. In het Noordhollands Duinreservaat, ruim 5.300 hectare tussen Beverwijk en Schoorl, lopen Schotse hooglanders en damherten vrij rond.

• De Slufter, waar de zee bij springtij het duin binnenloopt

• Ecomare, zeehondenopvang en natuurmuseum in De Koog

• De vuurtoren van Eierland, felrood aan de noordpunt

• Den Burg, het hoofddorp met de maandagmarkt

2. Kaasmarkten en culinair erfgoed

De kaasmarkt in Alkmaar bestaat sinds 1365 en draait van april tot september elke vrijdagochtend van tien tot één op het Waagplein, waar het kaasdragersgilde met gekleurde hoeden dertigduizend kilo kaas op berries naar de Waag draagt. Edam houdt zijn eigen markt op woensdagochtend in juli en augustus, kleiner en intiemer, met de bolvormige kazen per wagen en schuit aangevoerd.

Kaasstad met een grachtengordel op zakformaat. De kaasmarkt op het Waagplein bestaat sinds 1593 en is het enige moment waarop de stad echt vol staat; de rest van de week hoor je vooral fietsbellen.

3. Kust, stranden en duinen

De Schoorlse Duinen bij Bergen zijn met vierenvijftig meter de hoogste en breedste van Nederland; de Klimduin loopt recht het dorp in. Zandvoort is levendig en per trein bereikbaar, Bloemendaal chiquer, Castricum aan Zee alleen door vier kilometer duin, en Egmond aan Zee draait om de vuurtoren uit 1834.

4. Wadlopen en varen

Wadlopen betekent bij laagwater over de drooggevallen zeebodem lopen, vanaf Den Helder of De Cocksdorp, door slikgeulen langs wadpieren, kokkels en krabben. Doe dit nooit zonder gecertificeerde gids: het tij komt sneller op dan je denkt. Op het IJsselmeer charter je historische platbodems vanuit Hoorn, Enkhuizen of Muiden.

5. Vestingen en verdedigingswerken

Naarden is een van de best bewaarde stervestingen van Europa: dubbele grachten, zes bastions, drieënhalve kilometer wal. Het Muiderslot uit 1285 heeft wapenkamers, een pruimengaard en valkerij aan de Vecht. Fort Kijkduin bij Den Helder werd in 1811 door Napoleon besteld en heeft ondergrondse gangen en een zeeaquarium in de kazematten.

6. Openluchtmusea en levend erfgoed

Op de Zaanse Schans draaien achttiende-eeuwse molens echt: De Kat is de laatste verfmolen ter wereld, De Zoeker slaat nog olie. Het Zuiderzeemuseum in Enkhuizen bestaat uit een binnenmuseum vol schepen en een buitendorp van meer dan honderdveertig verplaatste gebouwen met touwslagerij, rokerij en schooltje.

7. Dorpen en polderarchitectuur

Broek in Waterland gold in de achttiende eeuw als het schoonste dorp van Europa en heeft pastelkleurige houten huizen rond een meertje. Marken was zevenhonderd jaar een eiland tot de dijk van 1957 en bouwde zijn huizen op werven tegen het water. Volendam draait om de haven en de klederdracht, Monnickendam om zijn stille koopmanshuizen.

8. Steden, kunst en winkelen

Haarlem heeft de Grote Markt met de Bavokerk en het Müller-orgel, het Frans Hals Museum en bijna twintig verborgen hofjes. Hilversum heeft het raadhuis van Dudok en Beeld en Geluid; Singer Laren zit met beeldentuin in het bos ernaast.

9. Fietsen en wandelen

Het rondje Texel is veertig kilometer langs duinen, schapenweides en de rode vuurtoren. De Waterlandroute brengt je in vijfendertig kilometer van Amsterdam naar Marken en Volendam. Het Trekvogelpad doorkruist de veenweiden bij Naarden, en de Schoorlse-Duinenlus is twaalf kilometer over de hoogste duinen.

10. Seizoensmomenten

Van april tot half mei kleuren de polders rond Breezand, Anna Paulowna en Julianadorp rood, geel en paars; huur een fiets in Schagen of Den Helder. In december is de kerstmarkt van Haarlem een van de grootste van het land, en bij strenge vorst schaatsen de locals op het natuurijs van Waterland en de Beemster.

Waar je slaapt

• Den Burg: het meeste aanbod, centraal op het eiland

• De Koog: bij het strand en Ecomare, in de zomer druk

• Oudeschild en Den Hoorn: kleiner, rustiger, mooier

Tweeënzestig tot honderdtwintig euro. Boek voor juli en augustus maanden vooruit; het eiland zit dan echt vol.

Hoe je er komt

Trein naar Den Helder, dan de veerboot (twintig minuten, fietsen gratis mee). Op het eiland is de fiets sneller en goedkoper dan de bus.

Wanneer je moet komen

Mei en juni voor broedvogels en lege stranden, september voor warm water. De Ronde om Texel in juni vult alle bedden.

Drukte en timing

De drukte in Texel is voorspelbaar en daarmee te vermijden. Tussen elf uur ’s ochtends en vier uur ’s middags staan de bekendste plekken vol; daarbuiten is het er stil. Dat verschil is groter dan het verschil tussen hoogseizoen en laagseizoen: een zaterdag in oktober om half elf voelt drukker dan een dinsdag in juli om half negen. Wie de dag omdraait — vroeg beginnen, midden op de dag lunchen of wandelen buiten het centrum, en pas na vieren weer terugkomen — ziet dezelfde plaats in een volstrekt ander tempo, en betaalt bovendien minder voor eten en toegang.

Geld en betalen

Nederland is grotendeels contantloos. Vrijwel overal betaal je met pin of telefoon, en een groeiend aantal zaken neemt helemaal geen contant geld meer aan. Creditcards worden in supermarkten en kleine zaken nog steeds niet altijd geaccepteerd — reken op Maestro of V Pay. Fooien zijn niet verplicht; vijf tot tien procent bij goed bedienen is gebruikelijk en afronden naar boven is genoeg. Toeristenbelasting wordt vrijwel altijd apart in rekening gebracht bij het uitchecken, ook als je vooruit hebt betaald.

Zonder auto

Deze provincie is gebouwd voor treinen, bussen, ponten en fietsen. Vrijwel elke plaats in deze gids is bereikbaar met openbaar vervoer, meestal in minder dan een uur vanaf Amsterdam Centraal, en de veerponten over het IJ en het Noordzeekanaal zijn gratis. Een dagkaart voor de regionale bussen kost minder dan een dag parkeren in een historisch centrum. Reis je met drie of vier personen, dan kan de auto voordeliger uitpakken — zet hem dan aan de rand van de stad neer en stap over op tram of trein.

Reizen met kinderen

Kinderen tot en met elf jaar reizen met de trein voor een paar euro per dag met een Railrunner-kaartje, en jonge kinderen mogen gratis mee op de fiets. Vrijwel elk museum in de provincie heeft een kinderroute, en de meeste stranden hebben een strandtent met speeltoestellen. De grootste beperking is niet het aanbod maar het tempo: reken op twee activiteiten per dag in plaats van vier, en plan de terugreis voor het avondeten in plaats van erna.

Fouten die bezoekers maken

Drie klassiekers. De eerste: te veel plaatsen op één dag, waardoor je vooral treinen en parkeerplaatsen ziet. De tweede: alles rond het middaguur plannen, precies wanneer het overal het drukst en het duurst is. De derde: met de auto naar een historisch centrum rijden waar parkeren zeven euro per uur kost terwijl het station op tien minuten lopen ligt. Wie één plaats per dag kiest, vroeg begint en de auto laat staan, houdt tijd en geld over voor het deel waarvoor hij eigenlijk kwam.

Blijven of teruggaan

De meeste bezoekers doen Texel als dagtrip vanuit Amsterdam en missen daarmee de twee uur waarvoor het de moeite loont. Reken het eens door: twee treinkaartjes heen en terug plus een diner in de hoofdstad kost al snel meer dan een tweepersoonskamer buiten het seizoen ter plaatse, inclusief ontbijt. Wie blijft slapen ziet bovendien het ochtendlicht, en dat is in deze provincie — laag, breed, over water — de belangrijkste reden om er te zijn.