Herfst aan het IJsselmeer: van Hoorn naar Enkhuizen en Medemblik zonder auto
De drie historische havensteden van de voormalige Zuiderzee liggen dicht genoeg bij elkaar om ze in een lang herfstweekend aan elkaar te rijgen, mits je de stoomtram en de veerdienst omarmt in plaats van ertegen vecht.
Waarom de herfstdienstregeling alles verandert
Tussen juni en begin september is de klassieke route eenvoudig: de museumstoomtram van Hoorn naar Medemblik, dan de pakketboot naar Enkhuizen, en dan de reguliere NS-trein terug naar Hoorn. Vanaf de laatste week van september vaart de boot niet meer de volledige route en rijdt de stoomtram volgens een beperkte dienstregeling, meestal alleen in het weekend, dus de lus moet opnieuw worden opgebouwd met bussen en treinen. Controleer de websites van de Stoomtram en de Museumstoomtram voordat je iets boekt, want de data verschuiven elk jaar en juist in het tussenseizoen worden bezoekers verrast.
Het goede nieuws is dat het NS-netwerk het hele jaar door dezelfde verbindingen biedt. Hoorn en Enkhuizen liggen aan dezelfde intercitylijn vanaf Amsterdam Sloterdijk en Amsterdam Centraal, met reistijden van respectievelijk ongeveer 35 en 60 minuten. Medemblik heeft helemaal geen station. Dat ene feit zou je reisschema moeten bepalen: kies twee uitvalsbases, niet drie, en accepteer dat Medemblik een excursie van een halve dag is in plaats van een slaapplek als je afhankelijk bent van het openbaar vervoer.
Hoorn als praktische uitvalsbasis
Hoorn is de logische hub. Het station ligt op tien minuten lopen van de Roode Steen, het plein in het hart van de oude haven, en de stad heeft genoeg hotels rond de Veermanskade en de Kleine Oost om de herfstdrukte op te vangen zonder de zomerse massa. De havenmusea, het Westfries Museum en de wandeling van twintig minuten langs de zeewering bij de Hoofdtoren vullen een natte middag ruimschoots. Vanaf hier duurt de trein naar Enkhuizen ongeveer 25 minuten, en de bus naar Medemblik ongeveer 40 minuten vanaf het busstation naast het treinstation.
Boek in Hoorn als je één keer wilt uitpakken en dagtochten wilt maken. De prijzen in oktober en november liggen ruim onder het niveau van juli en augustus, en de stad is 's avonds rustig genoeg dat restauranttafels geen probleem zijn. De keerzijde is dat Hoorn net zo goed een werkstad is als een toeristenstad, dus de sfeer is minder geconcentreerd dan in Enkhuizen. Ik zou het toch kiezen voor een verblijf van drie nachten, en daarna doorreizen in plaats van forenzen.
Enkhuizen en het Zuiderzeemuseum
Enkhuizen verdient minstens een volle dag en wat mij betreft ook een overnachting. Het buitenmuseum van het Zuiderzeemuseum sluit aan het eind van oktober voor het seizoen, dus als de levende-geschiedenis-haven de reden voor je bezoek is, mik dan op de eerste helft van de maand. Het binnenmuseum is het hele jaar open en is substantieel genoeg voor een regenachtige ochtend. Het station ligt op korte loopafstand van de Drommedaris en de oude haven, en het compacte centrum maakt een auto overbodig zodra je er bent.
Wat accommodatie betreft heeft Enkhuizen een kleiner aanbod hotels en pensions, gegroepeerd rond de Westerstraat en de havenkade, en die raken snel vol in herfstweekenden wanneer het museum evenementen organiseert. Boek eerder dan je voor Hoorn zou doen. De beloning is de beste avondsfeer van de drie steden: in november gaan de havellichten vroeg aan en voelt de hele plek als een decor. Twee nachten hier en één in Hoorn is een redelijke verdeling.
Medemblik, de stoomtram en wat je kunt overslaan
Medemblik is de kleinste en de lastigst bereikbare. De bus vanuit Hoorn rijdt via Wognum en Abbekerk en doet er ongeveer 40 minuten over; vanuit Enkhuizen moet je overstappen en ben je bijna een uur onderweg. Kasteel Radboud en het oude bakkerijmuseum zijn de reis echt waard, en in weekends dat de stoomtram rijdt, kun je vanuit Hoorn in historische rijtuigen meerijden voor een gedenkwaardige aankomst. Controleer eerst de rijdagen; buiten die dagen is de bus de enige optie en is de stad heel rustig.
Laat het idee van een dagtocht vanuit Amsterdam varen. Alleen al de retour naar Enkhuizen kost drie uur in de trein, en je ziet minder dan je denkt. Sla in het late najaar ook de waterbus over, want de dienstregeling wordt dunner en de wind op het Markermeer is genadeloos. Heb je een auto, dan maken de N302 en de Houtribdijk Medemblik makkelijk, maar voor een autoloze reis is de bus vanuit Hoorn betrouwbaar en goedkoop. Boek een hotel in Hoorn of Enkhuizen in plaats van in Medemblik, en laat de dienstregeling de rest doen.
Veelgestelde vragen
Heb ik een OV-chipkaart nodig voor de bussen rond het IJsselmeer?
Je kunt tegenwoordig bij de meeste Nederlandse bussen en treinen in- en uitchecken met een contactloze bankkaart, ook op de route Hoorn–Medemblik. Een fysieke OV-chipkaart is nog steeds handig voor langere verblijven, maar voor een weekend is de contactloze kaart eenvoudiger en voorkom je de kosten voor het aanschaffen van een kaart.
Wanneer stopt de stoomtram precies met rijden?
De museumlijn rijdt over het algemeen op geselecteerde dagen van het voorjaar tot het late najaar, met de laatste ritten meestal in de tweede helft van oktober. De data verschillen per jaar, dus controleer de eigen kalender van de exploitant voordat je een dag eromheen plant, in plaats van te vertrouwen op de dienstregeling van vorig seizoen.
Is één uitvalsbasis genoeg voor alle drie de steden?
Ja, als je langere dagen accepteert. Hoorn werkt het beste omdat het de ruimste keuze aan hotels en de beste treinverbindingen heeft. Twee uitvalsbases, Hoorn en Enkhuizen, geven een rustiger tempo en brengen je 's avonds in Enkhuizen, wanneer de stad op haar best is.
Elke boeking via Stay Noord-Holland financiert één geverifieerde ton CO₂-verwijdering — zelfde kamer, zelfde prijs, klimaatactie al inbegrepen bij het afrekenen.
Je betaalt niet meer en het hotel krijgt niet minder. Het gebeurt gewoon als je op Reserveren tikt.